VARIA

De leringen van Sai Baba en Aristoteles

 over deugdZAAMHEID EN ETHIEK

Voorbereid door George Bebedelis

Athene, Griekenland

april 2004

Inhoud          

1. Geluk is doel en drijfveer van alle menselijk handelen.

2. Hoe kunnen we geluk bereiken?

3. Indeling van de ziel - soorten deugd.

4. Ethische of morele of praktische deugd.

5. Ethische deugd is een staat van juist evenwicht.

6. Ethische deugd houdt nauw verband met de juiste keuze.

7. Vriendschap – Liefde.

8. Geluk – aananda.

9. Besluit.

Het hoofd van deze vogel is shraddhaa (geloof en ijver), de rechtervleugel is ritam (Arete, Deugd, uitmuntendheid), de linkervleugel is satya (Waarheid), het lichaam is yoga (beheersing van geest en zintuigen) en de staart is mahattattva (het Grote Principe of Kosmisch Intellect).

Het Sanskriet woord rita en het Griekse Areta of Arete zijn verwant aan elkaar, niet alleen etymologisch maar vooral omdat ze allebei hetzelfde betekenen en allebei zeer heilig zijn in hun respectieve tradities. Alle grote leermeesters in India en Griekenland hebben erover gesproken. Swami spreekt altijd over rita, Aristoteles over Areta.

Zelfs in het Engels kennen we het woord ‘right’. Dit kan eveneens verwant zijn aan rita en Areta, daar het dezelfde betekenis heeft. ‘Right’ betekent niet alleen deugdzaam en moreel correct maar ook ‘rechts, rechter’. En als we even terugkijken naar de buddhivogel, dan zien we dat rita, of rechtschapenheid (righteousness), de rechtervleugel van de vogel is!

Aristoteles beklemtoont steeds weer dat de karakteristieke menselijke eigenschap, de menselijke Goedheid - die we het dharma van de mens zouden noemen –, moet handelen met deugd-Areta-ritam, geleid door de Logos (het intellect).

“De mens is van nature toebedeeld met spiritueel inzicht, waardoor hij juist kan oordelen en voor het waarlijk goede kan kiezen… Deze grootste en edelste kwaliteit is niet iets dat we van iemand anders kunnen krijgen of leren maar het is een natuurlijke eigenschap. Deze goede en nobele gave van de natuur verschaft de mens een ingeboren perfecte en ware uitmuntendheid.” (1114b, 7-13)

Dit is een natuurlijke toestand die eigen is aan de mens en niet iets dat van buitenaf is verkregen. Als de mens deugdzaam handelt, manifesteert hij zijn ware menselijke zelf, veruitwendigt hij wat inwendig aanwezig is. Dit is precies de betekenis van het Latijnse woord ‘educere’, waarvan het woord ‘educatie’ is afgeleid. Swami heeft deze Latijnse wortel benadrukt om erop te wijzen dat het ware doel van opvoeding een leven is dat deugdzaamheid en karakter manifesteert. Zulk een leven is waarlijk zoet en aangenaam en leidt tot waar geluk. Aristoteles zegt:

“Voor de meeste mensen zijn hun genoegens in conflict met elkaar omdat ze niet in overeenstemming zijn met de ware natuur van de mens (zijn specifieke functie - dharma), maar de liefhebbers van Goedheid en Schoonheid (satyam shivam sundaram) scheppen genoegen in de dingen die van nature aangenaam zijn en dat zijn deugdzame daden… Ze hebben daarom geen behoefte aan enig ander genoegen, maar hun leven is in zichzelf aangenaam, zoet en gelukzalig.” (1099a, 15-19)

“Dan spreekt vanzelf dat we noch de os of het paard of enig ander dier gelukkig kunnen noemen, want geen daarvan is in staat tot zulke deugdzame daden (geleid door de Logos). Om diezelfde reden is een kind evenmin gelukkig, want wegens zijn leeftijd is het niet in staat tot zulke daden.” (1100a, 1-3)

Zoals al eerder gezegd is het doel van educatie de ziel op te heffen naar het domein van de deugden en de waarden en zo de innerlijke Schoonheid te manifesteren. Volgens Aristoteles is dit eveneens het doel van politieke wetenschap. Daaruit volgt:

“Wie een ware politicus is (die werkelijk bekommerd is om de ‘politia’= de samenleving, de sociaal bewogen mens) moet zich bovenal grote moeite getroosten bij zijn studie van de menselijke deugdzaamheid. Want hij streeft ernaar zijn medeburgers tot goede en karaktervolle mensen te maken, gehoorzamend aan de wetten en in staat tot deugdzame daden. Hij moet de wetenschap van de ziel kennen, zoals de oogarts de wetenschap van het lichaam moet kennen, en nog des te meer aangezien de politieke (sociale) wetenschap waardevoller en hoogstaander is dan de geneeskunde.” (1099b, 34-37), (1102a, 9-12), (1102a, 21-25)

Er bestaat een zeer belangrijke parameter voor waar geluk: de tijd. Geluk moet blijvend zijn en niet kortstondig. “Eén zwaluw maakt nog geen lente, en één dag evenmin; en zo kan één dag een man ook niet gezegend en gelukkig maken.” (1089, 21-23)

Het enige soort geluk dat blijvend is, is geluk gestoeld op deugdzaam gedrag. “Want geen enkele menselijke functie is zo duurzaam als deugdzame activiteiten; ze zijn zelfs duurzamer dan kennis van wetenschappen.” (1100b, 14-16)

Het geluk dat voortkomt uit deugdzaamheid is niet afhankelijk van externe omstandigheden.

“De edele en wijze mens draagt alle wisselvalligheden van het leven op gepaste wijze en weet steeds het beste te halen uit al wat zich aandient, zoals een goede generaal het beste haalt uit het leger waarover hij beschikt en een schoenmaker de beste schoenen maakt van de stukken leer die hem gegeven worden. Zo kan de waarlijk gelukkige mens (wiens geluk stoelt op deugdzaamheid) zich nooit ellendig gaan voelen.” (1101a, 1-8)

“Zelfs bij grote tegenslagen komt zijn edele natuur naar voren; hij draagt alle wisselvalligheden van het leven met sereniteit, grootmoedigheid en zielengrootheid.” (1100, 35-37)

“De mens die gedurende zijn hele leven de volmaakte Deugd beoefent moeten we dus gelukkig achten.” (1101a, 15-16)

Samenvattend kunnen we stellen dat het kenmerk van de mens (zijn dharma) bestaat in handelen gestuurd door de Logos (het Intellect, buddhi) oftewel de Deugd, en dat leidt tot Geluk-aananda.

Hetzelfde zien we in het koshamodel; Logos is vijnaana, het intellect, onderscheidingsvermogen, Geweten. In het vijnaana-lichaam is de rechtervleugel rita of Areta (Deugd). Indien de mens gegrondvest leeft in de Deugd en alle andere waarden, zoals Waarheid, zelfbeheersing enz., dan wordt hij geleid naar het hoogste omhulsel en ervaart hij gelukzaligheid-aananda.

3. Indeling van de ziel - soorten deugd

Na duidelijk gesteld te hebben dat de Deugd de weg is om het hoogste goed, Geluk, te bereiken vervolgt Aristoteles met een diepgaand onderzoek naar wat Deugd eigenlijk is en welke zijn twee varianten zijn.

“Met menselijke deugd bedoelen we niet die van het lichaam, maar die van de ziel; en ook geluk is een activiteit van de ziel.” (1102, 19-21)

Laten we daarom de ziel, dit is de innerlijke structuur van de mens, analyseren. Fundamenteel dienen we twee delen te onderscheiden: één zonder Logos, het irrationele deel, en één met Logos, het rationele deel. Elk van beide delen heeft op zijn beurt twee componenten.

Van het irrationele deel hebben alle levende wezens - mensen, dieren en planten - één component gemeen. Het is de component die maakt dat we eten en groeien en die in het algemeen bestaat uit alle vitale functies die een levend organisme in leven houden. Aangezien we dit gemeen hebben met planten, groenten enz. noemt Aristoteles deze component ‘vegetatief’. Deze component is in feite de praanamayakosha, het omhulsel der vitale functies (praana’s).

De andere component van het irrationele deel staat echter in verband met Logos. Hij omvat neigingen en verlangens en is vaak in conflict met de Logos, verzet zich ertegen en beweegt zich in tegengestelde richtingen. Maar in de ingetogen mens, die zichzelf beheerst, schikt hij zich naar de Logos en in de wijze en moedige man is hij nog volgzamer, want dan zijn alle daden in harmonie met de Logos. Dit tweede element van het irrationele deel is het verlangende element, dat we ‘lagere geest’ kunnen noemen.

Op dezelfde wijze onderscheiden we twee componenten in het rationele deel: de Logos zelf (zuiver intellect) en de component die gehoorzaam is aan de Logos, die we de ‘hogere geest’ kunnen noemen. De combinatie van de hogere component van het irrationele deel (lagere geest) en de lagere component van het rationele deel (hogere geest) is in feite de manomayakosha, geest en zintuigen, die bestaat uit gedachten, verlangens, neigingen, emoties enz.

De rationele component zelf is het Intellect, de buddhi, het Geweten, de vijnaanamayakosha, de Logos. In het zesde boek van zijn traktaat handelt Aristoteles nogmaals over het deel met Logos en daar noemt hij de Logos zelf het ‘wetenschappelijke’ deel. Het woord ‘wetenschap’ betekent hier ‘totale kennis’. Volgens Plato is het de goddelijke kennis waardoor de mens zich bezint op de Onveranderlijke Realiteit, de spirituele sfeer der Ideeën, het Zijnde zelf, sat. Het is het ‘constant geïntegreerd bewustzijn’. Wetenschap is de kennis afkomstig van de Logos, de spirituele kennis, terwijl Plato voor de kennis afkomstig van de zintuigen (die we tegenwoordig wetenschap noemen) het woord ‘geloof’ gebruikt. De wetenschapper is hij die spirituele kennis bezit en deugdzaam is. Ook hier kunnen we vaststellen hoe woorden andere betekenissen krijgen in de loop der tijden en hoe belangrijk het is om de taal zorgvuldig te bestuderen indien we de ware betekenis van de oude teksten willen vatten.

De tweede component, die gehoorzaam is aan de Logos, houdt verband met het handelen en de praktijk en wordt daarom ‘praktisch intellect’ genoemd.

We zien dat er een perfecte gelijkenis bestaat met het koshamodel. Bovendien vormen het irrationele deel en het rationele deel in hun totaliteit (praanamaya - manomaya - vijnaanamaya) het fijnstoffelijke lichaam (suukshmasharira). Het fysieke organisme is het grofstoffelijke lichaam (st­huulasharira) en de Gelukzaligheid, het primaire principe en de oorzaak van alles wat we doen (1102a, 3-5), is het causale lichaam (kaaranasharira) of de aanandamayakosha.

De ‘intellectuele deugd’ is het vermogen van Logos om onderscheid te maken tussen goed en kwaad, werkelijk en onwerkelijk, en die de ziel leidt naar het Licht of de Waarheid. Een ander woord dat vaak door Aristoteles gebruikt wordt in plaats van ‘intellectuele’ is ‘theoretische’. De actuele betekenis van dit woord misleidt ons. ‘Theoretisch’ komt van het woord ‘theoria’ wat in het oud-Grieks ‘contemplatie van de goddelijke realiteit’ betekende. In zijn boek ‘Phaedo’ stelt Plato, zoals ook Pythagoras deed, dat de mens een vreemdeling is in deze wereld en dat het lichaam de gevangenis van de ziel is. Wanneer de ziel door ‘theoria’, dit is door het contemplatieve proces, gezuiverd wordt van de smet van zijn ondergeschiktheid aan het lichaam, dan zijn verdere reïncarnaties niet meer nodig. Pythagoras had deze drempel van goddelijkheid bereikt en hij was de eerste die de drie soorten levens onderscheidde waar Aristoteles het over heeft in zijn ‘Ethica’

(S. Radhakrishnan, Eastern Religions & Western Thought, p. 141):

·   het theoretische leven (het spirituele of contemplatieve leven, gewijd aan de zoektocht naar de goddelijke Waarheid);

·   het praktische leven (ook politiek leven genoemd omdat het te maken heeft met het leven in de samenleving en de sociale waarden);

·   het verlangende of op genot gerichte leven.

Als men in de Griekse filosofie spreekt over ‘theoretisch leven’, bedoelt men een leven gewijd aan innerlijke zuivering zodat de mens kan terugkeren naar zijn ware Zelf. Om dit doel te bereiken dient hij zijn hele wezen te richten op God en zijn liefde voor de wereld te transformeren in Goddelijke Liefde, prema. ‘Theoria” is dus het hoogste niveau van spiritueel leven, waarop de mens zich met God verenigt. Om verwarring te vermijden moeten we het voorgaande in gedachten houden als we de termen ‘intellectuele’ of ‘theoretische’ deugden gebruiken. Wijsheid, discretie, juist oordeel, voorzichtigheid enz.zijn zulke deugden.

4. Ethische of morele of praktische deugd

De tweede soort deugd, de praktische deugd, wordt ook ethische deugd genoemd. Het woord ethisch komt van het woord ‘ethos’, dat ‘gewoonte’ betekent, een daad die vaak herhaald wordt. Zulke herhaalde daden vormen het karakter. Daarom betekent ‘ethos’ in het Grieks ook ‘karakter’.

De ethische deugd is de deugd die verband houdt met daden en praktijk en daarom wordt hij ook ‘praktische deugd’ genoemd. In het Engels noemt men het ‘moral’ (Nederlands: ‘moreel’), wat afgeleid is van de Latijnse wortel ‘mor-’, die ook ‘gewoonte, gebruik, herhaalde daad’ betekent.

Het woord ‘handeling’ (of ‘daad’) wordt door Aristoteles zeer vaak gebruikt in zijn boek. Vanaf het begin stelt hij duidelijk dat het doel van het hele traktaat handelen is en niet alleen kennis (1095a, 7-8) en alleen voor diegenen die in overeenstemming met Logos handelen is de kennis van dergelijke zaken nuttig. (1095a, 12-14)

Ook Swami is een zeer veeleisende leraar en herinnert er ons steeds weer aan dat we moeten handelen, actief zijn, in praktijk brengen. Hij noemt dat praktische kennis, namelijk de waarden in praktijk brengen, deugdzaam handelen.

In het Grieks wordt handelen ‘praxis’ genoemd en van deze wortel stammen onze woorden ‘praktijk’ en ‘praktisch’.

Swami en Aristoteles gebruiken dus hetzelfde woord! Aristoteles spreekt over praktische deugd, Swami over praktische kennis. Swami definieert ‘Educere’ zelfs als Praktische Kennis.

“Educatie is niet alleen het bijbrengen van kennis maar moet je tot daden aanzetten.”

(Goddelijke toespraak van 20 november 2001) 

Eens vroeg een Griekse vrouw tijdens een interview aan Swami: “Swami, wij weten alles over de spirituele leringen en de principes van het spirituele leven, maar vaak falen we in onze dagelijkse plichten. Wat kunnen we daaraan doen?” Swami antwoordde: “Het gaat allemaal om de praktijk! De praktijk maakt tot een gewoonte; de gewoonte maakt onze natuur.”

Aristoteles zegt precies hetzelfde over ethische of morele deugden: “We zijn van nature ontvankelijk voor de deugden, maar we worden volmaakt door gewoonte (= ethos).”
(1103a, 26-28)

Dit betekent dat er in ons hart een zaadje ligt dat we moeten opkweken en doen bloeien tot een welriekende bloem. Daarom heeft Swami de progamma’s over menselijke waarden ‘baalvikaas’ genoemd, wat letterlijk ‘het open bloeien van de kinderen’ betekent.

 Aristoteles zegt:

“Eerst zorgt de natuur voor de potentialiteit en het is aan ons om later de activiteit te ontplooien. Vergelijk het met de zintuigen van het zien en het horen: niet door vaak te zien of te horen verkregen we die zintuigen, maar we hadden ze al voordat we ze gebruikten. We verkrijgen dus de deugden door ze eerst te beoefenen zoals dat ook het geval is in de kunsten... bijvoorbeeld, door te bouwen wordt men bouwer en door de citer te bespelen wordt men citerspeler. Op dezelfde wijze worden we rechtschapen door goede daden te verrichten, beheerst door beheerst te handelen en moedig door moedige daden te verrichten.”
(1103a, 28 - 1103b)

 “Daarom dienen we rechtschapen te handelen aangezien de aard van het karakter gevormd wordt door de soort van onze daden. Het maakt dus niet een klein verschil uit wat voor gewoonten we van kindsbeen af ontwikkelen. Integendeel, het maakt een groot verschil uit, of liever: het maakt het hele verschil uit.” (1103b, 27-30)

Aristoteles behandelt daarna de natuur van het juiste handelen en herhaalt steeds weer het grote belang van de praktijk: “Onze zoektocht heeft niet ten doel, erachter te komen wat Deugd is, maar deugdzaam te worden, want anders zou die zoektocht nutteloos zijn.”
(1103b,  32-34)

Swami zegt:

“Skill the knowledge, not kill the knowledge.”

(Breng de kennis in praktijk, maak haar niet levenloos.)

Hoe weten we of een deugd werkelijk eigen is gemaakt en niet oppervlakkig is? Door het genoegen of de pijn die men voelt bij het beoefenen ervan.

“Wie zich onthoudt van lichamelijke pleziertjes en daarmee gelukkig is, is werkelijk iemand met zelfbeheersing, een matig mens, terwijl wie zich er droevig bij voelt, in werkelijkheid genotzuchtig is, iemand die toegeeft aan zijn verlangens. Zo is ook diegene die moeilijkheden met geduld en opgewekt verdraagt waarlijk een moedig mens, terwijl wie eronder lijdt een lafaard is.” (1104b, 6-10)

“Gewoon deugdzame daden verrichten is niet voldoende. Degene die handelt moet over een zekere kwaliteit beschikken. In de eerste plaats moet hij kennis bezitten, dan moet hij de daden kiezen en tenslotte moet hij handelen met een sterk en onwankelbaar karakter.”
(1105a, 32-39)

Kennis ® juiste keuze ® besliste daad (vastberadenheid)

Kennis is de basis. Daarom zei Socrates: “Niemand is slecht omdat hij ervoor kiest.” Alleen door onwetendheid doen de mensen kwaad.

Natuurlijk is naast kennis het handelen uiterst belangrijk:

“Door het verrichten van rechtvaardige daden wordt de mens rechtvaardig en door het verrichten van gematigde daden krijgt men zelfbeheersing. Zonder praktijk heeft niemand ooit enige kans om goed te worden. De meeste mensen doen echter niet aan praktijk, maar verliezen zich in argumentaties en menen dat ze filosofen zijn en dat ze op die manier deugdzaam zullen worden. Zij gedragen zich als patiënten die aandachtig naar hun arts luisteren, maar niets van zijn adviezen opvolgen. Deze laatsten zullen hun lichaam op die manier niet genezen, evenmin als de eersten hun ziel met zulk een filosofiecursus zullen genezen.”
(1105b,  10-20)

5. Ethische deugd is een staat van JUIST evenwicht

Aristoteles definieert praktische of ethische of morele deugd als een toestand van evenwicht, het midden tussen overdaad en tekort, tussen te veel en te weinig. Hij introduceert het principe van het juiste evenwicht, een begrip van kapitaal belang in het oude Griekenland.

“Een deugd is een middenweg, bepaald door de Logos en door de wijze mens. Een deugd houdt het midden tussen twee ondeugden, namelijk de overdaad en het tekort.” (1106b, 40 - 1107a, 3)

Beide uitersten vernietigen de deugden.

“Te veel of te weinig oefening vernietigt de sterkte van het lichaam, te veel of te weinig voedsel of drank vernietigt de gezondheid terwijl dat wat in de juiste verhouding staat gezondheid geeft en haar verbetert en in stand houdt.” (1104a, 15-20)

“Overdaad en tekort zijn kenmerkend voor de ondeugd, terwijl de middenweg kenmerkend is voor de Deugd.” (1106b, 36-38)

Maar hoe moet die middenweg bepaald worden? Dat is niet gemakkelijk, het kan afhangen van de situatie, van mensen en omstandigheden. Er is dus niet één en dezelfde middenweg voor iedereen. Als tien veel is en twee weinig, dan is zes het rekenkundige gemiddelde, maar zo eenvoudig ligt het niet bij mensen. Als tien porties voedsel te veel zijn voor een atleet en twee porties te weinig, houdt dat niet in dat de trainer zes porties zal bestellen. Want voor Milo, de bekende winnaar van de Olympische Spelen, kan het weinig zijn en voor een beginner in de atletiek te veel.

“Het juiste midden is niet een objectief en absoluut principe maar verschilt van situatie tot situatie en dient bepaald door de Logos of door een wijs iemand.” (1107a, 1-3)

Deugdzaamheid is daarom de wetenschap van het juiste evenwicht of het vinden van de middenweg. Dit gaat natuurlijk niet op voor alle soorten daden want sommige daden zijn al slecht op zichzelf, zoals handelen uit jaloezie, overspel, diefstal of moord. Die zijn allemaal intrinsiek slecht en niet wegens een overdaad of tekort. Zulk een daad is altijd slecht.

Overdaad kunnen we vergelijken met rajas, een tekort met tamas en de middenweg, het evenwicht, met sattva. De sattvische mens is de deugdzame mens.

“Het is niet makkelijk om deugdzaam te zijn aangezien het niet makkelijk is om het juiste midden te vinden. Iedereen kan boos worden of geld geven of uitgeven, maar dat te doen met betrekking tot de juiste persoon, in de juiste mate, op het juiste moment, met het juiste motief en op de juiste wijze, dat is niet aan iedereen gegeven en is niet makkelijk. Zodoende is Goedheid zeldzaam, lovenswaardig en edel.” (1109a, 26-33)

Analyse van verscheidene deugden

Aristoteles gaat dan verder met een analyse van bepaalde deugden, waarbij hij de overdaad en het tekort definieert. We noemen hier slechts enkele punten uit zijn analyse.

1. MOED, ONVERSCHROKKENHEID, HELDHAFTIGHEID

Dit is het midden tussen lafheid en roekeloosheid - schaamteloosheid.

“Onverschrokkenheid bestaat erin pijn onverstoord te aanvaarden en kalm te dragen.”
(1117a, 36-37)

2. MATIGHEID, ZELFBEHEERSING

Het tekort is genotzucht en de overdaad is een soort ongevoeligheid.

“De matige mens handelt in overeenstemming met de juiste Logos (ritam).”
(1119a, 23-24;1119b, 21)

“Bij de irrationele mens (iemand zonder Logos) is het verlangen naar genot onverzadigbaar. De vervulling van verlangens vergroot hun natuurlijke kracht, zodat ze sterk en hevig worden en ingaan tegen de rede. Daarom dienen verlangens gematigd en gering in aantal te zijn en in geen geval tegen de Logos (het Geweten) in te gaan. Dan kunnen we spreken van gehoorzaamheid en discipline. Zoals een kind de richtlijnen van zijn leraar dient te volgen, zo dient het verlangend element zich te schikken naar de Logos. Bij de mens met zelfbeheersing zijn de verlangens in harmonie met de Logos aangezien ze allebei streven naar Schoonheid. (1119b, 5-19)

Swami zegt zeer vaak:

“Volg niet het lichaam.

Volg niet de geest.

Volg het Geweten”.

3. VRIJGEVIGHEID

Het is een middenweg met betrekking tot rijkdom en een juist gebruik van geld.

“De vrijgevige mens geeft overvloedig aan anderen en behoudt zeer weinig voor zichzelf, want het ligt in de aard van de vrijgevige mens om niet naar zichzelf te kijken.” (1120b, 5-7)      

“Het is niet gemakkelijk voor de vrijgevige mens om rijk te worden, aangezien hij niet houdt van nemen en behouden maar van weggeven, en hij rijkdom niet op zich apprecieert maar als een middel om uit te delen.” (1120b, 16-19)

“Het ego leeft van nemen en vergeten.

Liefde leeft van geven en vergeven.”

BABA

Vrijgevigheid houdt het midden tussen vrekkigheid en verkwisting. Swami zegt:

“Verspil geen geld.

Verspil geen voedsel.

Verspil geen tijd.

Verspil geen energie.”

Van de twee uitersten wordt vrekkigheid beschouwd als een grotere ondeugd dan verkwisting en de mensen bezondigen zich daar vaker aan. (1112a, 16-19) Bovendien is gierigheid ongeneeslijk; ouderdom en alle handicaps leiden tot vrekkigheid. (1121b, 15-19)

4. GROOTSHEID

Deze deugd is verwant aan de vorige. Zij houdt verband met het schenken van donaties en overstijgt vrijgevigheid in grootte, zoals de naam zelf (grootsheid) aangeeft.

“De grootse mens is wijs, aangezien hij kan zien wat passend is en grote sommen zal besteden op de juiste wijze. Hij zal uitgeven om Goedheid en Schoonheid te bevorderen, en hij zal dat met blijdschap en enthousiasme doen, zonder veel berekening. Hij zal nagaan hoe het resultaat het mooist gemaakt kan worden en niet wat hem het goedkoopste zal uitkomen.” (1112b, 7-12)

“De grootse mens geeft zijn geld niet uit voor zichzelf en zijn giften staan in verband met de goden, zoals geloftegiften, giften voor de bouw van tempels, voor offerplechtigheden en alle vormen van religieuze verering alsook donaties ten voordele van de samenleving, zoals de financiering van een culturele gebeurtenis, het schenken van een schip, het voeden van de armen enz. (1122b, 23-28)

Een tekort aan grootsheid is krenterigheid en overdaad vulgariteit en gebrek aan smaak, wat leidt tot schenkingen met groots vertoon in verkeerde omstandigheden en op de verkeerde manier.

5. ZIELENGROOTHEID, GROOTHARTIGHEID

“De groothartige mens is grootse dingen waardig. Hij is gelijkmoedig ten aanzien van rijkdom en macht en bij alle geluk of ongeluk, wat er ook gebeurt. Hij is niet in de wolken bij geluk en zit niet diep in de put bij tegenslagen.” (1124a, 15-18)

Zelfs eer is onbeduidend voor hem. Hij zal grote gevaren onder ogen zien en is bereid zelfs zijn leven te geven, omdat hij weet dat er omstandigheden zijn waarin het leven niet de moeite waard is. Hij geeft liever dan dat hij krijgt. Hij herinnert zich zijn weldoeners maar niet diegenen aan wie hijzelf goed heeft gedaan. Het is een teken van groothartigheid om anderen niets of nauwelijks iets te vragen maar zelf vlot zijn diensten aan te bieden.

De groothartige mens is zich bewust van zijn deugden en handelt navenant. Hij is zelfverzekerd, hij gelooft in zichzelf. Swami spreekt vaak over Abraham Lincoln, die, hoewel als jongen arm en vaderloos, er toch dankzij zijn zelfvertrouwen in geslaagd is om president van de Verenigde Staten te worden. Zelfvertrouwen is een kenmerk van de groothartige mens. Daarentegen impliceert een tekort aan groothartigheid impliceert gebrek aan zelfvertrouwen, wat de mens kleinhartig of overmatig nederig maakt.

“De kleinhartige mens, hoewel grootse dingen waardig, berooft zichzelf van wat hij verdient en lijkt zichzelf niet te kennen … Zulke mensen zijn niet echt dwaas maar eerder lui … en onthouden zich van nobele daden en ondernemingen omdat ze zichzelf onwaardig achten.” (1125a, 23-32 )

Een teveel aan groothartigheid is arrogantie, hoogmoed, ijdelheid. IJdele mensen zijn dwaas en kennen zichzelf niet aangezien ze trachten lovenswaardige dingen te ondernemen hoewel ze die niet waardig zijn.

6. TERECHTE AMBITIE

Deze deugd is verwant aan groothartigheid en houdt het midden tussen ambitie en de totale afwezigheid daarvan. Eer dient in de juiste mate verlangd te worden.

“Wij keuren zowel de ambitieuze mens af die uit is op eerbetoon in meerdere mate dan juist is en uit verkeerde bron, alsook de mens zonder enige ambitie, die niet geëerd wil worden, zelfs niet om nobele redenen.” (1125b, 11-14)

7. DEEMOED, MILDHEID, GOED HUMEUR

In zijn zaligsprekingen zegt Heer Jezus:

“Zalig de zachtmoedigen, want zij zullen de aarde erven.” (Mattheüs 5: 1-12)

Een tekort aan zachtmoedigheid is grote zwakheid. Zij die niet kwaad zijn om dingen die dit vereisen worden als dwaas beschouwd. Een teveel betekent driftigheid.

“Driftige mensen worden vlug kwaad, op de verkeerde personen, om de verkeerde zaken en meer dan terecht is.” (1126a, 15-17)

8. VRIENDELIJKHEID

Deze deugd houdt het midden tussen het iedereen naar de zin willen maken en bij iedereen geliefd willen zijn, zodat men alles en iedereen gaat prijzen (iemand die dat doet wordt kruiperig of een vleier genoemd) en het met iedereen in conflict gaan, overal tegen zijn zonder zich erom te bekommeren of men anderen verdriet aandoet (iemand die dat doet wordt onbehouwen en twistziek genoemd).

9. HET MIDDEN TUSSEN OPSCHEPPERIJ EN VALSE BESCHEIDENHEID

“De opschepper maakt aanspraak op dingen die roem verschaffen hoewel hij ze niet bezit, of op meer dan hij bezit, terwijl anderzijds wie vals bescheiden is ontkent wat hij heeft of het minimaliseert. Hij die het midden houdt tussen deze twee extremen noemt de dingen bij hun naam, is waarachtig in woord en daad, en toont wat hij heeft, niet meer en niet minder.” (1127a, 25-30)

10. GEVATHEID, HUMOR

“Zij die op smaakvolle wijze grappen maken worden gevat genoemd, wat een zekere vlugheid van geest veronderstelt. Wie humor overdrijft wordt beschouwd als een vulgaire lolbroek …, terwijl diegenen die zelf niet grappig kunnen zijn en ook niet de grappen van anderen kunnen appreciëren als saai en onbeschaafd worden gezien.” (1128a, 5-14)

11. SCHAAMTE  (ANGST VOOR DE ZONDE), WELVOEGLIJKHEID

Swami zegt vaak dat drie dingen zeer belangrijk zijn:

Angst voor de zonde                    paapabhiti

Liefde voor God                           daivapriti

Moraliteit in de samenleving    isanghaniti

Een tekort aan deze deugd is schaamteloosheid, maar aan de overdaad hieraan geeft Aristoteles geen naam.

12. RECHTVAARDIGHEID

“Rechtvaardigheid wordt vaak beschouwd als de grootste aller deugden; noch de avondster noch de morgenster schijnt zo schitterend en wonderschoon; en ‘rechtvaardigheid omhelst alle deugden’, zoals het spreekwoord zegt.” (1129b, 33-37)

Rechtvaardigheid dient te worden aangevuld met billijkheid of mildheid. Een wet is altijd zeer algemeen geformuleerd en is niet toepasbaar in alle specifieke omstandigheden. De universele toepassing van wetten is verkeerd en moet gecorrigeerd worden door billijkheid. Billijkheid betekent niet uitsluitend gericht zijn op de letter van een wet, maar rekening houden met de geest ervan, zijn ware betekenis. Als het recht te strikt wordt toegepast is het uiterst onrechtvaardig en schadelijk. In het oude Griekenland werd billijkheid vereerd als een godheid, de verpersoonlijking van vergevingsgezindheid en goedaardigheid. In het oude Rome werd deze godheid vereerd onder de naam Clementia, waarvan het woord ‘clementie’ is afgeleid.

6. Ethische deugd houdt nauw verband met DE juistE KEUZE

Morele deugd veronderstelt handelen volgens de juiste keuze. De juiste keuze is wat wij ‘onder­scheidingsvermogen’ of ‘buddhi’ noemen, wat gelijk staat met Logos. Hierover weidt Aristoteles verder uit:

“Het kiezen (maken van onderscheid) vindt men niet bij een irrationeel wezen (zonder Logos), maar verlangen en boosheid wel. De mens zonder zelfbeheersing handelt volgens zijn verlangens, maar niet volgens de juiste keuze. De beheerste mens daarentegen handelt volgens een weloverwogen keuze, niet gedwongen door zijn verlangens. Verlangen staat haaks op de juiste keuze. Verlangen houdt verband met wat aangenaam of onaangenaam is, met plezier en verdriet, maar de juiste keuze overstijgt plezier en pijn.” (1111b, 13-20)

De juiste keuze overstijgt de tegenstellingen. Swami spreekt altijd over gelijkmoedigheid (samatva), dit is het onaangedaan blijven bij het goede en het slechte, het aangename en het onaangename, vreugde en verdriet, zoet en bitter, faam en blaam. (“Fame and blame all the same” - Faam en blaam zijn gelijk.)

“Begiftigd met het vermogen tot het maken van de juiste keuze oordeelt de deugdzame mens correct en ziet hij de Waarheid in elke situatie; hij wordt dus een voorbeeld en een ideaal. De meeste mensen echter worden misleid door genot, dat door hen als goed wordt gezien, en vermijden onaangename dingen als iets slechts.”
(1113a, 33 – 1113b, 2)